Jednym z najbardziej wyczerpujących sposobów przeżywania życia jest przekonanie, że poczucie własnej wartości trzeba nieustannie zdobywać. Nie zawsze wygląda to jak wielka ambicja. Częściej objawia się subtelnie: myślą, że to jeszcze za mało, że trzeba bardziej się postarać, skończyć kolejne szkolenie, przeczytać następną książkę, zdobyć kolejny certyfikat albo udowodnić sobie i innym, że naprawdę zasługuje się na miejsce, które się zajmuje.
Przez wiele lat takie myślenie wydawało mi się naturalne: kolejne studia, szkolenia, własna firma, a potem droga do zawodu terapeuty. Z zewnątrz mogło to wyglądać jak konsekwencja, pracowitość albo zwykła potrzeba rozwoju. Dziś nie oceniam tamtego okresu. Zanim zaczniemy oceniać własne zachowania, warto zrozumieć, do czego nam służyły.
Wiele osób zadaje sobie niewłaściwe pytanie: „Jak przestać ciągle coś udowadniać?” albo „Jak przestać być perfekcjonistą?”. Znacznie bliższe jest mi inne:
Komu właściwie próbuję to wszystko udowodnić?
Właśnie tu zaczyna się prawdziwa zmiana. Nie wtedy, gdy walczymy z objawem, tylko wtedy, gdy zaczynamy rozumieć historię, z której ten objaw wyrósł.
Dlaczego ciągle czujemy, że musimy coś udowadniać?
Ciągłe udowadnianie swojej wartości rzadko jest kwestią charakteru. Częściej to wyuczony sposób szukania bezpieczeństwa i uznania. Z zewnątrz bywa nie do odróżnienia od zwykłej pracowitości.
Najczęściej pojawia się jako myśl, że:
- jeszcze nie zrobiłam lub nie zrobiłem wystarczająco dużo,
- trzeba bardziej się postarać,
- przyda się jeszcze jedno szkolenie, książka albo certyfikat,
- trzeba pokazać innym (i sobie), że zasługuje się na swoje miejsce.
Taki sposób myślenia z czasem przestaje być świadomym wyborem. Staje się czymś oczywistym, tłem, na którym wszystko inne dopiero się dzieje.
Kiedy osiągnięcia stają się sposobem na zachowanie więzi
Dziecko bardzo rzadko budzi się z decyzją, że chce być perfekcyjne. Próbuje odnaleźć się w świecie, którego jeszcze nie rozumie. Obserwuje dorosłych, wyciąga wnioski z ich reakcji i szuka sposobu, by zachować z nimi więź.
Jeśli doświadcza, że zainteresowanie, pochwała albo czułość pojawiają się głównie wtedy, gdy jest grzeczne, osiąga sukcesy, nie sprawia problemów lub spełnia oczekiwania, łatwo dochodzi do wniosku, że tak właśnie działa miłość. Nie dlatego, że ktoś mówi to wprost. Dziecko po prostu stale próbuje zrozumieć zasady świata, od którego całkowicie zależy.
Tak zaczyna się perfekcjonizm i potrzeba zapracowywania na uznanie. Człowiek dorasta, zmienia szkoły i pracę, zakłada rodzinę, ale w środku wciąż nosi przekonanie, że na bliskość, uznanie i bezpieczeństwo trzeba sobie zasłużyć.
„Nigdy nie jestem wystarczająco dobry/a” – co za tym stoi?
To zdanie powtarza wiele osób, także tych, które z zewnątrz odnoszą sukcesy. Nie znaczy ono, że faktycznie są niewystarczające. Znaczy, że przez lata ich układ nerwowy uczył się, że poczucie bezpieczeństwa zależy od spełniania określonych warunków.
Dlatego samo „myślenie pozytywne” i walka z własną krytyką zwykle nie wystarczają. Dopóki ciało i emocje „wiedzą”, że wartość trzeba zarobić, kolejne zapewnienia, że jest się dobrym, trafiają w próżnię.
Ambicja a perfekcjonizm: rozwój z ciekawości czy z lęku?
Ambicja nie jest czymś złym, a rozwój nie musi być ucieczką przed sobą. Warto jednak odróżnić rozwój, który wypływa z ciekawości, od rozwoju, który staje się próbą zdobycia prawa do własnej wartości.
Z zewnątrz oba mogą wyglądać identycznie: ta sama liczba przeczytanych książek, te same szkolenia, te same osiągnięcia. Różni je wewnętrzne źródło:
- jedna osoba rozwija się, bo świat naprawdę ją ciekawi,
- druga rozwija się, bo ma nadzieję, że jeszcze jeden sukces wreszcie uciszy głos, który od lat powtarza, że wciąż nie jest wystarczająca.
Dlaczego sukces przynosi tylko chwilową ulgę?
Jeśli zadaniem sukcesu jest zagłuszenie wieloletniego lęku przed byciem niewystarczającym, ulga trwa krótko. Szybko pojawia się potrzeba kolejnego potwierdzenia.
Nie dlatego, że człowiek jest zachłanny. Ulga nigdy nie dociera do miejsca, z którego ten lęk naprawdę pochodzi. Dlatego kolejny certyfikat, awans czy pochwała nie rozwiązują problemu, tylko odsuwają go w czasie.
Jak zacząć przestawać ciągle udowadniać swoją wartość?
Zmiana nie zaczyna się od walki z perfekcjonizmem. Zaczyna się od ciekawości wobec własnej historii.
-
Zauważ moment, w którym pojawia się „jeszcze za mało”.
Samo zauważenie jest już zmianą, bo przestajesz działać na autopilocie.
-
Zadaj sobie pytanie: komu to udowadniam?
Nie szukaj od razu odpowiedzi. Zobacz, jaki obraz albo jaka osoba się pojawia.
-
Odróżnij ciekawość od udowadniania.
Przed kolejnym szkoleniem czy projektem sprawdź, czy ciągnie Cię do niego zainteresowanie, czy nadzieja na uciszenie wewnętrznego głosu.
-
Zrozum, do czego to zachowanie Ci służyło.
Zanim zaczniesz je oceniać, zapytaj, jaką potrzebę kiedyś chroniło.
-
Rozważ rozmowę z terapeutą.
Historia, z której wyrósł ten schemat, bywa trudna do zobaczenia w pojedynkę.
Najczęstsze pytania
Dlaczego czuję, że muszę ciągle coś udowadniać?
Najczęściej dlatego, że kiedyś uczyłam się lub uczyłem, że uwaga, pochwała i bliskość pojawiają się, gdy spełnia się oczekiwania. Z czasem ta zasada staje się niewidoczna i działa w dorosłym życiu, w pracy i w relacjach.
Czy perfekcjonizm to to samo co ambicja?
Nie. Z zewnątrz wyglądają podobnie, ale różni je źródło. Ambicja i rozwój mogą wypływać z ciekawości świata. Perfekcjonizm częściej jest próbą zdobycia prawa do własnej wartości.
Skąd się bierze poczucie „nigdy nie jestem wystarczająco dobry/a”?
Zwykle z doświadczeń, w których bezpieczeństwo i miłość wydawały się zależeć od zasług. Nie świadczy to o braku wartości, tylko o tym, jakiej zasady kiedyś się nauczyliśmy.
Dlaczego po sukcesie czuję tylko chwilową ulgę?
Bo sukces próbuje uciszyć lęk, który ma inne źródło. Ulga trwa krótko, a potrzeba kolejnego potwierdzenia wraca.
Czy terapia może w tym pomóc?
Terapia daje przestrzeń, by zrozumieć historię, z której wyrósł ten schemat, zamiast walczyć wyłącznie z jego objawami.